PFAS in vis: 'eeuwige vervuilers' belanden op ons bord

De internationale handel in vis verplaatst niet alleen tonnen voedsel van het ene continent naar het andere. Het zorgt er ook voor dat een onzichtbaar risico rondgaat: dat van PFAS, de zogenoemde eeuwige chemicaliën. Dat blijkt uit een nieuwe studie in Science. Daarin is voor het eerst een wereldwijde kaart opgesteld van de blootstelling aan deze stoffen via de consumptie van zeevis.

PFAS zijn extreem hardnekkige chemische verbindingen die al decennialang worden gebruikt in tal van industriële processen en alledaagse producten. Net omdat ze nauwelijks afbreken, hopen ze zich op in ecosystemen en in levende organismen, ook in vissen. Als vissen zich dan over de wereld verspreiden, reizen de verontreinigende stoffen mee en zo belanden ze uiteindelijk op ons bord.

Het onderzoek

Het onderzoek werd gecoördineerd door Wenhui Qiu van de Southern University of Science and Technology in Shenzhen, die samenwerkte met een groot internationaal team. Het team hanteerde een innovatieve aanpak: het combineerde milieugegevens die tussen 2010 en 2021 op meer dan 3.100 verschillende locaties werden verzameld, met informatie over de handelsroutes van vis en over het voedingspatroon in 44 landen.

Het doel was het berekenen van de zogenoemde “geschatte dagelijkse inname” (EDI, estimated daily intake): hoeveel krijgt een gemiddelde inwoner van een bepaald land via geconsumeerde vis binnen, zowel uit vis die in eigen wateren is gevangen als vis die geïmporteerd werd?

Op deze manier konden de onderzoekers een schatting maken van de aanwezigheid van PFAS in 212 vaak gegeten soorten zeevis. Ze concentreerden zich op twee specifieke verbindingen: PFOA en PFOS, de meest voorkomende verontreinigende stoffen. Het resultaat is een gedetailleerd beeld, niet alleen van waar de vervuiling het hoogst is, maar vooral van hoe de menselijke blootstelling aan deze stoffen via de stroom van de wereldwijde visserijhandel wordt “herverdeeld”.

Volgens de studie is het risico op blootstelling aan PFAS via visconsumptie het hoogst in Noord-Amerika, Oceanië en Europa. Vooral Europa komt naar voren als een van de belangrijkste knooppunten in dit systeem.

De auteurs van de studie leggen uit dat de Europese visserijhandel een belangrijke rol speelt in het verplaatsen van vis uit meer vervuilde gebieden naar regio’s die vanuit milieuperspectief juist minder blootgesteld zouden zijn. Met andere woorden: door de wereldmarkt blijft het risico niet beperkt tot de zwaarst vervuilde gebieden, maar wordt dat naar elders "geëxporteerd".

Een van de meest vernieuwende aspecten van de studie is precies deze focus op de rol van de internationale handel. Het gaat er niet alleen om waar de vis wordt gevangen, maar ook waar hij wordt gegeten. Landen met relatief minder vervuilde wateren kunnen toch met een hogere blootstelling te maken krijgen, simpelweg omdat ze grote hoeveelheden vis importeren.

De risico’s

Zoals gezegd richtte het onderzoek zich met name op twee langeketenvormen van PFAS: PFOA (perfluoroctaanzuur) en PFOS (perfluoroctaansulfonaat). Beide worden in de wetenschappelijke literatuur in verband gebracht met negatieve effecten op de gezondheid, zoals hormonale verstoringen, problemen met het immuunsysteem en een verhoogd risico op bepaalde ziekten.

Het goede nieuws is dat na de beperkingen die sinds 2009 zijn ingevoerd, de risicobeoordeling voor PFOS gemiddeld met 72% is gedaald. Toch blijven langeketenvormen van PFAS die nog niet zijn gereguleerd een punt van zorg, zeker gezien hun vermogen zich in de loop der tijd op te hopen.

In de meeste onderzochte landen blijft de risicoscore overigens onder de drempelwaarde van één, het niveau waarboven specifieke maatregelen noodzakelijk worden. De belangrijkste uitzonderingen zijn Groenland en Denemarken: daar heeft het overschrijden van de drempel vooral te maken met de eetgewoonten: de visconsumptie per hoofd van de bevolking ligt in deze gebieden namelijk bijzonder hoog.

Niet verrassend komt er ook een duidelijke rechtstreekse relatie uit naar voren tussen de hoeveelheid geconsumeerde vis en de risicoscore: hoe meer vis je eet, hoe hoger de blootstelling. De hoogste waarden worden dan ook gemeten in de Noord-Europese landen, die geografisch bovendien dichter bij de gebieden liggen waar de industriële productie van PFAS zich historisch heeft geconcentreerd.

Maar let wel: het onderzoek wil vis zeker niet in een slecht daglicht stellen. Vis is een waardevol voedingsmiddel, maar de studie maakt een vaak genegeerde realiteit zichtbaar: vervuiling kent geen grenzen en volgt dezelfde routes als de wereldhandel.

Waar komen PFAS vandaan en wat kun je eraan doen?

De belangrijkste route waarlangs PFAS in mariene ecosystemen terechtkomen, zo leggen de onderzoekers uit, loopt via zoet water: rivieren en meren voeren lozingen uit industriële installaties en uit drink- en afvalwatersystemen af. Daardoor concentreren de stoffen zich voordat ze de zee bereiken. Het probleem wordt verergerd doordat in binnenwateren de doorstroming veel trager is dan in de oceanen, waardoor ophoping wordt bevorderd.

Ook de nabijheid van specifieke bronnen van vervuiling speelt een rol. De concentraties in kustwateren liggen hoger wanneer in de buurt fabrieken staan die PFAS produceren of gebruiken, of installaties die grote hoeveelheden vrijlaten, zoals sommige militaire bases.

Om de blootstelling aan PFAS te verminderen, aldus de onderzoekers, moet niet alleen iets veranderen aan individuele consumptiepatronen, maar vooral de bronnen van vervuiling worden beperkt, de controles worden aangescherpt en deze stoffen strenger gereguleerd.

Want zolang deze “eeuwige chemicaliën” worden geproduceerd en in het milieu terechtkomen, zullen ze – geruisloos – in de zeeën én op de borden over de hele wereld blijven belanden.

Bron: Science

(KDR/©GreenMe.it/Vertaling en adaptatie: The Global Lifestyle/Pic: Unsplash