Is jouw innerlijke stem het luidst? Zo herken je gaslighting tegenover jezelf

Er zijn momenten waarop je niemand nodig hebt die je zegt dat je overdrijft. Daar kom je zelf al op. Je staat even stil, voelt iets dat vanbinnen steekt, en meteen daarna neemt de rationele stem het over: “Het is niks.” “Kom op, je maakt er weer een drama van.” “Misschien bén jij wel het probleem.”

Zo begint gaslighting tegenover jezelf. Niet met een plots trauma, maar met een langzame gewoonte om je eigen waarnemingen in twijfel te trekken, tot je ze uiteindelijk als onbetrouwbaar gaat zien. Dat gebeurt niet zomaar. En vooral: het gebeurt niet omdat jij zwak bent.

Hoe een externe stem een innerlijke stem wordt

Het gebeurt vaak in alledaagse situaties. Je wijst op een probleem op je werk en je krijgt te horen dat je te gevoelig bent. In een relatie geef je een behoefte aan en wordt je verteld dat je het verkeerd ziet. In de familie probeer je uit te leggen hoe je je voelt en iemand zwakt alles af met een grapje.

In het begin word je boos. Daarna ga je twijfelen. Uiteindelijk houd je op met praten. De confrontatie met anderen maakt plaats voor een voortdurend, stil, slopend innerlijk gesprek. Dáár verandert gaslighting van vorm. Het is niet langer iets dat je alleen ondergaat. Het is iets dat je in jezelf begint te herhalen.

Daarover is een studie uit 2019 in de American Sociological Review van sociologe Paige L. Sweet, getiteld The sociology of gaslighting, heel duidelijk. Sweet legt uit dat gaslighting niet alleen een techniek van psychisch misbruik is, maar een sociaal fenomeen, gebaseerd op machtsverhoudingen en structurele ongelijkheden. Het werkt omdat het voortbouwt op stereotypen die in de samenleving al bestaan, en die vooral bepaalde groepen mensen, met name vrouwen, koppelen aan irrationaliteit en overdreven emotioneel gedrag.

Wanneer die boodschappen zich in de loop van de tijd blijven herhalen, hoeven ze niet langer van buitenaf te komen. De persoon internaliseert ze. En begint ze tegen zichzelf te gebruiken.

Gaslighting tegenover jezelf is niet spectaculair. Er horen geen grote scènes bij. Het bestaat uit zinnen die onopgemerkt voorbijgaan. Je voelt je gekwetst, maar je zegt tegen jezelf dat het allemaal wel meevalt. Je voelt je moe, maar je vindt dat je daar geen geldige reden voor hebt. Je voelt je niet gerespecteerd, maar je vindt meteen een verklaring die iedereen vrijpleit, behalve jou.

Volgens Sweet is precies dát het kernpunt: gaslighting wordt pas echt effectief wanneer het erin slaagt om je vertrouwen in je eigen werkelijkheid te ondermijnen. En als dat eenmaal zover is, is een manipulator niet eens meer nodig. De controle is dan al geslaagd. Zo leer je glimlachen, relativeren, functioneren. Van buitenaf lijk je evenwichtig, volwassen, sterk. Maar vanbinnen dooft er langzaam iets uit. Want emoties waar je niet naar luistert, verdwijnen niet. Ze blijven hangen. En jij blijft twijfelen of je jezelf nog wel kunt vertrouwen in wat je voelt.

Weer naar jezelf luisteren zonder je ‘overdreven’ te voelen

Uit dit mechanisme stappen betekent niet dat je impulsief moet worden of alles ter discussie moet stellen. Het betekent dat je een moment eerder stilvalt, vóór je jezelf corrigeert. Wanneer de automatische gedachte “ik overdrijf” opkomt, probeer er dan niet meteen in mee te gaan. Blijf even bij het gevoel, al is het maar een paar seconden.

Het lichaam spreekt vaak eerder dan het hoofd. Een plotselinge spanning, een ademhaling die verandert, een vermoeidheid die maar niet overgaat. Het zijn geen grillen. Het zijn signalen. En ze hebben geen rechtvaardiging nodig om te mogen bestaan. Het helpt ook om je perspectief te verleggen. Vertel wat je doormaakt aan iemand die je vertrouwt, of stel je voor dat dezelfde situatie een persoon overkomt van wie je houdt. Waarschijnlijk zou je tegen haar niet zeggen dat ze overdrijft. Tegen jezelf doe je dat daarentegen zonder erbij stil te staan.

Precies daarom is het onderzoek van Sweet zo belangrijk: het plaatst alles weer in context. Als je hebt geleerd jezelf niet te geloven, komt dat niet doordat je zwak bent, maar omdat je hebt geleefd in een systeem dat het normaal heeft gemaakt om aan je emotionele geloofwaardigheid te twijfelen. Weer naar jezelf gaan luisteren is geen toegeeflijkheid. Het is een daad van evenwicht. Het is ophouden jezelf te behandelen als een onbetrouwbare bron en langzaam beginnen te erkennen dat wat jij voelt ergens op slaat, ook als je nog niet precies kunt uitleggen waarop.

(JO/©APA via GreenMe.it/vertaling en adaptatie: The Global Lifestyle/Illustratie:Unsplash)